LỜI NÓI ĐẦU

Kính gửi quý bạn đọc!

Lần đầu tiên, Hồi ký của Giáo sư – Viện sĩ Trần Đại Nghĩa (tên thật Phạm Quang Lễ) được giới thiệu trọn vẹn đến bạn đọc qua cuốn sách “Cuộc Đời và Hành Trình Sự Nghiệp”. Đây là công trình được thực hiện dưới sự hỗ trợ từ cuốn Hồi ký mà ông để lại do Tổng Cục Hậu Cần lưu giữ, cùng với một số nguồn tư liệu bổ sung từ gia đình và các tài liệu nghiên cứu độc quyền của HanoiBooks.

Cuốn sách gồm hai phần chính, phần I: Cuộc đời, phần II: Hành trình sự nghiệp.

Để mang đến cho bạn đọc một góc nhìn trọn vẹn hơn, cuốn sách còn có những chia sẻ chân thành từ gia đình ông – bà Nguyễn Thị Khánh (khi bà còn sống) và các con của ông – những ký ức giản dị, sâu sắc mà chỉ người thân trong gia đình mới có thể kể lại, bởi đời thường ông được biết là một nhà khoa học, một vị tướng có tính cách thâm trầm, kín đáo. Dù ông là một nhà khoa học tài năng, xuất chúng – một vị tướng đã gắn cả đời mình với hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc. Nhưng cuộc sống riêng tư của ông cũng như sự nghiệp lẫy lừng của một “ông vua vũ khí Việt” lại rất … kiệm lời!

Bác Hồ chính là người đặt tên “Trần Đại Nghĩa” cho ông – một cái tên mang hàm ý “Vì nghĩa lớn”. Và đúng như ý nghĩa ấy, ông đã từ bỏ cuộc sống giàu có sung túc cùng một tương lai rộng mở tại Pháp, từ bỏ mức lương tương đương 22 lượng vàng mỗi tháng để trở về với núi rừng Việt Bắc đầy khó khăn thiếu thốn. Nơi ấy. ông bắt đầu xây dựng nền quân giới Việt Nam trong điều kiện vô cùng gian khổ. Chính những vũ khí do ông và đồng đội chế tạo giữa chiến khu đã khiến kẻ thù buộc phải nhìn nhận năng lực của con người Việt Nam, không chỉ cần cù chịu khó, mà đã có những nhân tài ẩn mình! Như Đại tướng Võ Nguyên Giáp lúc sinh thời từng gọi GS Trần Đại Nghĩa là “Ông Phật làm vũ khí”.

Cuốn sách này, vì thế, là lời tri ân gửi đến bạn đọc – những người yêu mến khoa học, trân trọng lịch sử, tự hào về những con người đã góp phần làm nên bản lĩnh Việt Nam. Và hơn hết, đó là lời tri ân dành cho Giáo sư – Viện sĩ Trần Đại Nghĩa, người trí thức lớn đã chọn con đường trở về để cùng Bác Hồ và nhân dân gây dựng sức mạnh tự lực – tự cường cho Tổ quốc.

Chúng tôi mong được đồng hành cùng bạn đọc, lật mở từng trang sách như đang cùng nhau bước đi trên những chặng đường lịch sử của đất nước – nơi cuộc đời và sự nghiệp của ông đã in dấu sâu đậm.

Xin gửi lời cảm ơn tới Tổng Cục hậu cần, gia đình cố GS. Cảm ơn TS Hà Thanh Vân đã cung cấp một số thông tin lịch sử quý giá về kinh tế, chính trị, văn hóa thời học sinh, sinh viên của GS Trần Đại Nghĩa tại Việt Nam và Pháp.

Trân trọng cảm ơn!

Hà nội, tháng 9 năm 2025

     BBT HanoiBooks.

TRẦN ĐẠI NGHĨA: TIỂU SỬ SƠ LƯỢC

Trần Đại Nghĩa  sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913, mất ngày 9 tháng 8 năm 1997, ông là Giáo sư, Viện sĩ, Kỹ sư quân sự, Nhà bác học, Tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam, Anh hùng Lao động, Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, người đặt nền móng và thúc đẩy phát triển ngành Quân giới – Công nghiệp quốc phòng Việt Nam. Ông nguyên là Cục trưởng Cục Quân giới (nay là Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng) – Bộ Quốc phòng, kiêm Giám đốc Nha nghiên cứu Quân giới, hiệu trưởng đầu tiên của trường Đại học Bách khoa Hà Nội.

Ông tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ra trong một gia đình nhà giáo nghèo tại xã Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long(cũ). Mồ côi cha lúc 7 tuổi, ông được mẹ và chị gái tần tảo nuôi dưỡng cho ăn học. Giữa năm 1933, Phạm Quang Lễ đã thi đỗ đầu hai bằng tú tài: Tú tài Việt và Tú tài Tây. Nhưng vì ra Hà Nội để học tiếp lên đại học không phải là mục đích của cuộc đời ông là học về vũ khí để tham gia cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp của dân tộc, ngành học mà chỉ có thể học được ở Pháp, Phạm Quang Lễ quyết định đi làm giúp mẹ.

Sau 2 năm làm việc tại tòa sứ Mỹ Tho ông đã gặp nhà báo Dương Quang Ngươu (1897-1938), người đã giúp ông có được một năm học bổng Chasseloup – Laubat tại Paris, Pháp. Năm 1935, ông đi du học Pháp và tốt nghiệp kỹ sư và cử nhân toán học các trường đại học danh tướng như: Đại học Quốc gia Cầu đường Paris ( École nationale des ponts et chaussées), Học viện Kỹ thuật Hàng không, Đại học Điện, Đại học Sorbonne; đồng thời nhận chứng chỉ Trường Đại học Bách khoa Paris (École Polytechnique), Trường Đại học Mỏ (École nationale supérieure des mines de Paris). Năm 1939, sau khi tốt nghiệp Trường Quốc gia Cầu đường Paris,  Phạm Quang Lễ xin vào làm việc trong công ty điện khí Thompson và tiếp sau đó là ba  hãng chế tạo máy bay dân dụng ở Pháp. Cứ nửa năm, ông lại đổi chỗ làm việc một lần với mục đích tích lũy được nhiêu kinh nghiệm và hiểu biết trong lĩnh vực kỹ thuật, đặc biệt là về vũ khí. Năm 1942, ông sang Đức làm việc trong xưởng chế tạo máy bay Halle ở miền trung nước Đức và Viện nghiên cứu vũ khí. Mấy tháng sau, Phạm Quang Lễ trở lại Pari làm cho công ty Sud Avion.

Tháng 6 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh sang thăm Pháp. Trong những  ngày được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Paris, Phạm Quang Lễ càng hiểu sâu sắc hơn về tài đức  của Người. Ông đã trình bày với Người những kiến thức về khoa học kỹ thuật, đặc biệt là về khoa học quân sự, về những hiểu biết về Chiến tranh Thế giới Thứ Hai mà mình đã kinh qua, và báo cáo rõ với Bác mục đích du học tại Pháp của mình là nghiên cứu về vũ khí để về nước tham gia vào cuộc Kháng chiến của dân tộc.  Sau đó, Phạm Quang Lễ đã cùng với kỹ sư luyện kim Võ Quý Huân, bác sĩ Trần Hữu Tước, kỹ sư Võ Đình Quỳnh theo Hồ Chủ tịch về nước, tham gia vào cuộc Kháng chiến chống Thực dân Pháp của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng và Hồ Chủ Tịch. Ngày 5 tháng 12 năm 1946, Hồ Chí Minh đặt tên mới cho ông là Trần Đại Nghĩa và trực tiếp giao cho ông làm Cục trưởng Cục Quân giới (nay là Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng Việt Nam), trực thuộc Bộ Quốc Phòng. Ông cũng đồng thời đảm nhiệm chức Giám đốc Nha Nghiên cứu Kỹ thuật của Cục – cơ sở nghiên cứu khoa học và công nghệ đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa . Năm 1948, ông được phong quân hàm Thiếu tướng.

Trong quân đội ông từng giữ các chức vụ: Cục trưởng Cục Quân giới, Cục trưởng Cục pháo binh, Phó chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần (1966), Phó Chủ nhiệm Tổng cục Kỹ thuật.

Vào thời đó, quân đội Việt Nam rất thiếu thốn vũ khí, quân ta phải dùng vũ khí cảm tử như bom ba càng để đánh xe tăng Pháp. Với kiến thức tích lũy trong 11 năm học tập ở nước ngoài, tháng 11 năm 1946, Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự bắt tay nghiên cứu chế tạo súng và đạn chống tăng Bazôka để bộ đội Việt Nam có vũ khí chống xe tăng và lô cốt Pháp. Sản phẩm hoàn toàn đạt yêu cầu, tương đương tính năng súng Bazôka cỡ 60mm của Mỹ. Bazôka Việt Nam bắt đầu được sử dụng chiến đấu vào ngày 5 tháng 3 năm 1947, 10 quả đạn và 3 khẩu súng chuyển về Trung đoàn Thủ đô (do tướng Vương Thừa Vũ chỉ huy) đã bắn cháy 2 xe tăng Pháp tại chùa Trầm, Quốc Oai (Hà Nội). Đến tháng 4 năm 1947, súng Bazooka bắt đầu sản xuất hàng loạt gửi đi các chiến trường.

Sau đó, ông cùng các cộng sự tiếp tục nghiên cứu chế tạo súng không giật (SKZ) cỡ 60mm. Súng SKZ 60 là loại vũ khí công đồn nặng khoảng 26 kg, có thể tháo rời để mang vác, đầu đạn nặng khoảng 9 kg, có thể xuyên thủng bê tông dày trên 60 cm. SKZ 60 lần đầu lập chiến công phá tan boong ke kiên cố của Pháp trong chiến thắng phố Ràng, phố Lu của Trung đoàn Thủ Đô – Đại đoàn 308 trong Chiến dịch Lê Hồng Phong cuối năm 1949.

Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc ông được chuyển sang lĩnh vực dân sự giữ chức vụ: Thứ trưởng Bộ Công thương, Thứ trưởng Bộ Công nghiệp nặng, Ủy viên Ủy ban Khoa học Nhà nước, Chủ nhiệm Ủy ban Kiến thiết Cơ bản Nhà nước, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam, Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kĩ thuật Việt Nam, Đại biểu Quốc hội khoá II, III.

Ông được phong quân hàm Thiếu tướng trong đợt đầu tiên năm 1948. Ông đã được trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh và danh hiệu Anh hùng Lao động (tại đại hội Anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc đầu tiên năm 1952).

Năm 1956, trường Đại học Bách Khoa Hà Nội được thành lập, Giáo sư Trần Đại Nghĩa là hiệu trưởng đầu tiên.

Năm 1996, ông được Nhà nước Việt Nam trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 về Cụm công trình nghiên cứu và chỉ đạo kỹ thuật chế tạo vũ khí (Bazoka, súng không giật, bom bay) trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp 1945-1954. Các công trình nghiên cứu của ông được quốc tế đánh giá cao, được ứng dụng rộng rãi trong Quân đội nhân dân Việt Nam và là nỗi kinh hoàng của quân đội đối phương. Năm 1966, ông được bầu làm Viện sĩ nước ngoài của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô.

Khi được hỏi tại sao ông lại tình nguyện rời bỏ cuộc sống đầy đủ tại Pháp để về nước tham gia kháng chiến, chấp nhận cuộc sống khó khăn gian khổ, ông từng nói: “Bạn bè của tôi ở lại bên Pháp, họ đều sung sướng, đầy đủ hơn tôi rất nhiều. Nhưng về khía cạnh phụng sự Tổ quốc, họ chẳng có gì cả.”

Ngày đất nước hoàn toàn giải phóng 30/4/1975, Trần Đại Nghĩa có ghi vào cuốn sổ tay của mình: “Ngày 30/4/1975, nhiệm vụ của tôi đã hoàn thành, vì hoài bão của tôi hồi nhỏ, sứ mạng của tôi rất đơn giản là tham gia về mặt khoa học, kỹ thuật vũ khí trong cuộc đấu tranh vũ trang cách mạng để giải phóng đất nước, và nay đất nước đã được giải phóng, tôi không muốn gì hơn nữa, vì một đời người không thể làm hơn”.

Những năm cuối đời, ông cùng gia đình trở về quê hương miền Nam, sinh sống tại quận Phú Nhuận, Thành phố Hồ Chí Minh.